Windmolens bij Zaandam
Stel je voor dat je aankomt in een land waar de horizon een rechte lijn is. Geen heuvels die hem onderbreken, geen dal dat hem afsluit, niets tussen jou en de rand van de wereld behalve water, een paar daken en de hoge donkere machines die erboven uitsteken. Voor een schilder die opgroeide tussen de kliffen en estuaria van de Franse kust, moet Holland in eerste instantie hebben geleken op een plek waar het grootste deel van het landschap was verwijderd. Het duurde niet lang voordat Monet doorhad dat het ontbrekende landschap juist het punt was.
Dit doek is gebouwd op die ontdekking. Het land beslaat bijna niets. Een lage band in het midden draagt de molens, de huizen, de aangemeerde boten en het hele bedrijf van het menselijk leven. Alles daarboven is lucht en alles daaronder is een herhaling van de lucht in iets donkerdere verf. De molens staan op de naad als palen die door de zoom van het schilderij zijn gedreven.
Hoe hij daar eigenlijk terechtkwam
Hij was dertig jaar oud en had het voorgaande jaar rennend doorgebracht. De Frans-Duitse oorlog had zijn generatie verspreid, en hij was naar Londen gegaan, waar hij de Theems in de mist schilderde en het ongemakkelijke leven leidde van een buitenlandse kunstenaar zonder markt. Daarna, in 1871, stak hij over naar Holland met Camille en verbleef in Zaandam, waar de waterwegen druk bevaard werden en de molens draaiden als industriële apparatuur in plaats van als schilderachtige ornamenten.
Het is de moeite waard om vast te houden aan wat dat in de praktijk betekende. Hij was begin dertig met een vrouw en een kleine zoon, geen reputatie om over te spreken, geen vast inkomen, en een land waar hij nog niet veilig naar terug kon. De schilderijen uit deze periode worden vaak omschreven als vrolijk, en ze hebben ook een echte lichtheid, maar die lichtheid was gemaakt door een man in een onstabiele positie die voor een paar maanden een onderwerp had gevonden dat stil zou blijven zitten en een lichtkwaliteit die hij nog nooit had gebruikt.
Later dat jaar vestigde het gezin zich in Argenteuil aan de Seine, waar ze tot 1878 zouden blijven. De Hollandse doeken liggen precies op de naad tussen de ontheemde jaren en de gesettelde jaren.
Wat vlak land doet met een schilderij
Haal heuvels weg en je haalt het makkelijkste hulpmiddel van de schilder weg, namelijk overlapping. In heuvelachtig land bouw je diepte op door dingen voor elkaar te plaatsen. In een vlak landschap overlapt niets. Alles staat zij aan zij op één lijn, en diepte moet volledig worden gecreëerd uit schaal, kleurtemperatuur en het verzachten van randen.
Kijk hoe hij het hier doet. De dichtstbijzijnde molen is donker, warm en specifiek, met zeilen die als echte constructies zijn getekend en een romp die een duidelijke rand van licht vangt. De verder weg gelegen molens verliezen stap voor stap gewicht. Hun donkere partijen worden blauwer, hun contouren worden minder zeker, en aan het einde van de rij zijn ze niet veel meer dan rechtopstaande vegen grijs. Er is geen perspectiefraster dat dit werk doet. Het wordt puur gedaan met kleur die koeler wordt en randen die zachter worden naarmate dingen terugwijken.
Het water doet de tweede helft van het werk. Een Hollands kanaal op een gemiddelde dag is geen spiegel, het is een enigszins verstoorde spiegel, en die verstoring is een geschenk voor een schilder. De weerspiegelde molens zijn gebroken in horizontale balken die uitrekken en wiebelen, waardoor hij elke vorm in het schilderij kan herhalen in een lossere, vrijere versie direct eronder. De helft van het doek is een repetitie van de andere helft.
Het licht zelf is het derde verschil, en het is het moeilijkst te beschrijven en het makkelijkst te voelen. In een land dat grotendeels uit water bestaat, is een groot deel van het licht dat een object bereikt eerst van een nat oppervlak teruggekaatst. Dat geeft alles een koel zilverachtige glans en vult de schaduwen van onderaf, zodat niets echt zwart wordt. Aankomend van een kust waar de zon op steen en krijt schijnt en harde schaduwen werpt, was Monet aangekomen op een plek waar bijna geen sterke donkere tinten beschikbaar waren. Je kunt hem zien aanpassen. De molenrompen, die het zwaarste accent in het schilderij zouden moeten zijn, zijn lichter en blauwer dan dezelfde structuren in Frans zonlicht zouden zijn.
Dingen om op te letten die de meeste mensen missen
Kijk eerst naar de zeilen. Ze staan niet allemaal op dezelfde manier. Windmolens zijn machines, en de hoek van de zeilen registreert hoe de molenaar ze heeft getrimd, wat betekent dat elk een iets andere houding heeft. Die variatie is waarom de rij leest als een werkend landschap in plaats van een decoratieve fries.
Zoek vervolgens de horizon en meet waar die ligt. Hij is laag, meestal ver onder de helft, waardoor het grootste deel van het oppervlak aan de lucht wordt gegeven. Controleer dan hoeveel werk die lucht doet. Het is niet één blauw. Het is gestreept, gebandeerd, warmer bij het land en koeler aan de bovenkant, met wolken die zijn aangebracht als brede, geslepen streken in plaats van gemodelleerde vormen.
Zoek naar het kleine menselijke bewijs. Een aangemeerde boot, een hek, de helling van een dak. Ze zijn klein, en hun kleinheid is wat de molens enorm doet lijken. Verwijder die details en de schaal stort in.
Kijk ten slotte naar hoe dun de verf is op sommige plaatsen en hoe vol op andere. De lucht is vaak mager en geslepen. Het donker van een molenromp kan een enkele dikke streek zijn die in één keer is aangebracht en met rust gelaten. Dat contrast tussen dunne lucht en zware structuur doet net zoveel als de tekening.
En kijk naar de kleur van het water vergeleken met de kleur van de lucht die het weerspiegelt. Het is nooit identiek. Water leest altijd iets dieper en iets groener dan de lucht erboven, omdat je de lucht ziet door een laag die zijn eigen kleur heeft. Zet die relatie verkeerd en het schilderij vouwt plat. Zet het goed, zoals hier, en het kanaal heeft diepte, zelfs al is er niets in getekend.
Hoe het hangt
Brede, lage horizonafbeeldingen gedragen zich op een heel specifieke manier aan een muur. Ze duwen een kamer zijwaarts. Boven een bank, een lange sideboard of een bed gehangen, verlengen ze de meubellijn in plaats van die te onderbreken, en ze laten een laag plafond minder laag aanvoelen omdat het oog horizontaal reist in plaats van stopt.
Het palet is rustig, gedomineerd door grijsblauw, koel groen en de aardkleuren van de molenrompen, met de lucht als het helderste gebied. Dat maakt het gemakkelijk om mee te leven in kamers die al veel te bieden hebben, en het betekent dat het niet concurreert met sterk meubilair. In een kamer met veel daglicht leest het luchtgebied bijna zilver. Bij lamplicht komen de warme bruinen van de structuren naar voren en wordt het schilderij zwaarder en kalmer.
Het leent zich ook goed voor combinaties. Lange horizontale afbeeldingen staan goed naast een ander werk van vergelijkbare breedte, of boven een rij planken, omdat de horizonlijn je een natuurlijke uitlijning geeft om aan op te hangen.
Waarom deze meer ertoe doet dan hij eruitziet
Het zou gemakkelijk zijn om dit te archiveren als een aangename reisfoto uit een moeilijk jaar. Het is nuttiger dan dat. Zaandam gaf Monet een landschap zonder steigers erin, waar de enige beschikbare onderwerpen licht, lucht, water en de reflectie van alle drie waren. Haal alles weg waar een landschapsschilder normaal op leunt en je blijft zitten met het probleem waar hij de rest van zijn leven aan zou werken. Twintig jaar later zou hij in een veld bij Giverny staan om keer op keer dezelfde strohoop te schilderen, en dertig jaar daarna zou hij een vijver schilderen zonder horizon. De training voor beide is hier, op een vlakke Hollandse waterweg, met de zeilen die draaien.
Het schilderij wordt bewaard door het Van Gogh Museum.
