Monet en het impressionisme

In april 1874 huurden dertig kunstenaars die door de officiële Salon waren geweigerd of slecht opgehangen, het oude atelier van fotograaf Nadar aan de boulevard des Capucines en organiseerden daar hun eigen tentoonstelling. Een criticus genaamd Louis Leroy liep door de tentoonstelling, bleef stilstaan bij een klein havengezicht van Claude Monet met de titel Impression, soleil levant, en schreef een spottende recensie met de kop “Expositie van de impressionisten”. De naam was bedoeld om te kwetsen. De groep nam hem binnen een paar jaar aan.

Wat het impressionisme veranderde

Drie dingen, en die zijn makkelijker te zien dan te beschrijven. De schilders werkten vanuit directe observatie in plaats van vanuit atelierconventies, vaak in de open lucht en vaak snel. Ze stopten met het wegwerken van de toets van het penseel, waardoor het oppervlak van het schilderij zichtbaar uit verf bleef bestaan. En ze behandelden schaduw als gekleurd in plaats van als afwezigheid van licht: een schaduw op sneeuw kon blauw zijn, een schaduw onder een populier kon violet zijn. In het essay van het Metropolitan Museum over het impressionisme wordt uiteengezet hoe radicaal dat was vergeleken met de gladde afwerking die de Salon verwachtte.

Wat de groep nooit deelde, was een onderwerp. Degas werkte binnen bij kunstlicht. Renoir bleef mensen schilderen. Pissarro bewoog zich tussen velden en straten. Het label beschrijft een methode veel beter dan een verzameling schilderijen, en daarom zien de acht tentoonstellingen tussen 1874 en 1886 er zo verschillend uit.

Waar Monet verder ging dan ieder ander

Monet voerde de methode tot zijn logische einde door, en het resultaat is datgene waarmee hij beroemd is geworden: de serie. In plaats van een hooiberg te schilderen, schilderde hij dezelfde hooibergen in een veld bij zijn huis steeds opnieuw, op verschillende uren en in verschillende weersomstandigheden, totdat de hooiberg zelf geen onderwerp meer was. Daarna deed hij hetzelfde met populieren, met de façade van de kathedraal van Rouen, en met de Theems en het parlementsgebouw in de Londense mist.

Het argument erachter is eenvoudig en lichtelijk radicaal: het onderwerp van een schilderij is niet het object, maar het licht dat erop valt. Een kathedraal om negen uur ’s ochtends en dezelfde kathedraal om vijf uur ’s middags zijn twee verschillende schilderijen, en geen van beide gaat echt over architectuur.

Dit is ook waarom zijn doeken belonen dat je er twee keer naar kijkt. Van dichtbij is een Rouen-gevel een korst van ongemengde kleur, bijna zonder tekening. Ga je achteruit staan, dan vormt de steen zich uit het niets.

Giverny en de laatste dertig jaar

Monet verhuisde in 1883 naar Giverny en bracht de rest van zijn leven daar door. In 1893 leidde hij een tak van een nabijgelegen rivier om om een watertuin aan te leggen, beplantte die en schilderde hem vervolgens meer dan twintig jaar lang. De late waterleliedoeken laten de horizon volledig weg: geen oever, geen lucht, geen schaal, alleen het wateroppervlak met weerspiegelingen. In zijn laatste tien jaar vertroebelden staar zijn zicht ernstig, en de kleur in sommige van die jaren is fel en vreemd.

Hij was nog steeds bezig met het grootste doek toen hij in 1926 overleed, op zesentachtigjarige leeftijd. Het werd het jaar daarop in Parijs geïnstalleerd, en het is de reden dat zoveel twintigste-eeuwse schilderkunst eruitziet zoals die eruitziet.

Hoe een Monet aan de muur leest

Twee praktische gevolgen vloeien voort uit al het bovenstaande, en die zijn belangrijk bij het kiezen van een formaat.

Ten eerste heeft een Monet kijkafstand nodig. Het beeld valt samen op vier of vijf voet, niet op armlengte, dus deze schilderijen doen hun werk aan de andere kant van de kamer, niet in een gang waar je langs scheert. Ten tweede betekent de serielogica dat licht in je eigen kamer er meer toe doet dan normaal: een doek dat is opgebouwd uit ochtendkleuren zal zich niet hetzelfde gedragen aan een noordmuur als aan een zuidmuur.

Het is ook de reden dat de werken in deze collectie met de hand in olieverf zijn geschilderd in plaats van geprint. Bij een Monet is de zichtbare penseelstreek geen decoratie die over het beeld is aangebracht; het is hoe het beeld is opgebouwd. Een oppervlak dat de penseelstreek reproduceert, reproduceert het argument; een vlakke print van hetzelfde beeld behoudt de kleuren, maar verliest de reden waarom ze er zijn neergezet.

Volg het leven

De Met-essay over Claude Monet zet de zestig jaar op een rij; de catalogus hieronder volgt dezelfde route, doek voor doek.

Ontdek de kunstbeweging

De Met-essay over het impressionisme plaatst zijn werk naast dat van mede-impressionisten en legt uit waar de groep het eigenlijk over oneens was.

Winkel op licht

Waterlelies, tuinen, kustlijnen en winterochtenden brengen elk een ander uur van de dag in een kamer.