Vijver met waterlelies
Sta aan de rand van een vijver op een warme zomerdag en kijk recht naar beneden in het water, en je zult merken dat je niet kunt beslissen waar je naar kijkt. Er is het oppervlak, met zijn drijvende bladeren en de film van stof en stuifmeel op het water. Er is de weerspiegeling, die de lucht en de bomen zijn, ogenschijnlijk hangend onder je voeten. En er is de diepte, waar stengels afdalen in bruingroene duisternis. Alledrie bezetten ze dezelfde plaats op hetzelfde moment en je oog weigert ze te rangschikken.
Die verwarring is het onderwerp van dit schilderij. Er is geen horizon in, geen oever, geen lucht behalve de lucht die in het water ligt. Het kader is volledig gevuld met een oppervlak dat ook een venster is, en het geheel kantelt naar voren, naar jou toe. Monet was negenenzeventig toen hij het maakte. Hij had toen al een kwart eeuw in dit water gestaard, en hij had het idee opgegeven dat een landschap grond nodig heeft.
Een vijver waar hij voor moest vechten
Het water is niet natuurlijk. Hij huurde het huis in Giverny in 1883 en kocht het in 1890, en vanaf 1893 begon hij aan het maken van een vijver, waarbij hij de kleine rivier de Epte omleidde om deze te voeden. Lokale boeren maakten bezwaar. Water is geen decoratie in een boerendorp. Het is irrigatie, het is vee, het is een ding waar mensen rechten op hebben, en een nieuwkomer uit de kunstwereld die voorstelde om het om te leiden voor het doel van het kweken van bloemen om naar te kijken, was niet bepaald een redelijke buur.
Hij kreeg zijn zin. De Japanse brug ging in 1895 omhoog en de beplanting werd jaar na jaar dichter. Elk blad in dit schilderij staat in water waar een man voor heeft geargumenteerd, betaald en gegraven. Het is de moeite waard om dat vast te houden, omdat deze late doeken vaak worden omschreven als sereen, en sereniteit is eigenlijk niet wat ze zijn. Ze zijn het verslag van een obsessie die een stuk platteland hervormde zodat één persoon de rest van zijn leven naar dezelfde twintig vierkante meter kon blijven kijken.
De ogen
Cataract werd rond 1912 gediagnosticeerd. Hij onderging pas in 1923 een operatie. Dat is ongeveer elf jaar schilderen door lenzen die langzaam troebel en geel werden, en dit doek bevindt zich dicht bij het einde van die periode.
Denk na over wat dat betekent voor een schilder wiens hele praktijk het accurate verslag van kleur was. Cataract vervaagt niet alleen. Het verschuift de balans van wat het oog bereikt, verwarmt en verduistert, en neemt eerst het koele uiteinde van het spectrum weg. De meest kleurafhankelijke schilder die leefde, verloor betrouwbare toegang tot kleur, en hij bleef doorgaan, op grote schaal, dagelijks, een decennium lang.
Je kunt de gevolgen zien in de behandeling hier. De streken zijn breed en zelfverzekerd, de tekening is volledig opgenomen in de verf, en de kleur is hoog en warm. Of dat falende ogen of zwaarverdiende vrijheid is, is een vraag waar mensen al een eeuw over discussiëren, en eerlijk gezegd is het waarschijnlijk allebei. Zestig jaar kijken geeft een man genoeg om uit te schilderen, zelfs als het instrument faalt.
Een vijver is een machine die onderhouden moet worden
Watertuinen worden niet aan hun lot overgelaten. Waterlelies verspreiden zich en moeten worden uitgedund, anders sluiten ze het oppervlak volledig en is er geen water meer over om iets te weerspiegelen. Gevallen bladeren zinken en rotten en maken het water donkerder. Algen bloeien in warm weer. De bladeren zelf vangen stof, en een vijver die niet wordt schoongemaakt, leest als een drab in plaats van een spiegel.
Dus achter elk van deze schilderijen zit een onderhoudsroutine. De vijver op dit doek werd voortdurend beheerd, het oppervlak op sommige plaatsen open gehouden en op andere dik, omdat de compositie die Monet wilde afhing van de verhouding tussen bedekt en helder water. Hij schilderde geen natuurlijke scène. Hij schilderde een arrangement dat hij had geplant, gegraven, een rivier omgeleid om te vullen, en vervolgens vijfentwintig jaar gecureerd.
Dat is een ongebruikelijke relatie tussen een schilder en een motief. De meeste kunstenaars vinden een onderwerp. Deze fabriceerde het zijne, en bracht daarna decennia door met het aanpassen ervan zodat het hem foto’s bleef geven. In 1919 waren de vijver en de schilderijen één gesloten systeem geworden: de tuin leverde het motief, het motief leverde het werk, het werk betaalde voor de tuin.
Het verklaart ook het vreemde zelfvertrouwen van de late doeken. Een man die een kwart eeuw elke dag naar hetzelfde water heeft gekeken, hoeft niets te controleren. Hij weet waar de bladeren liggen, hoe de reflecties elk uur vallen, wat de wilgen in augustus aan het einde van de vijver doen. Op dat moment doen de ogen er minder toe dan vroeger, wat gelukkig was.
Een oppervlak schilderen dat ook een venster is
Let op hoe de afbeelding is georganiseerd. De leliebladeren lezen als horizontale ellipsen, plat liggend, kleiner en dichter bij elkaar naar boven toe. Dat is de enige perspectiefaanwijzing in het hele schilderij, en het is genoeg. Tussen en onder hen lopen de weerspiegelde bomen en de lucht verticaal, naar beneden vallend in het water.
Dus je hebt twee directionele systemen die elkaar kruisen: platte dingen die van je weggaan, en weerspiegelde dingen die naar beneden vallen. Die kruising is waarom de ruimte onstabiel aanvoelt en waarom het oog blijft bewegen. Het is ook waarom deze schilderijen, die geen evenement bevatten, niet saai zijn om naar te kijken. Het beeld laat je niet rusten op een enkele lezing van waar iets is.
De verf wordt aangebracht in lange, volle streken, vaak nat-in-nat, met de borstel die draait terwijl hij reist. Op sommige plaatsen is de kleur dun geschrobd en komt het weefsel van het doek erdoorheen; op andere staat het omhoog als een touw van pigment. Kom dichtbij en er is geen water, geen bloem, niets dan markeringen. Stap vier passen terug en het sluit zich tot een vijver zo overtuigend dat mensen ernaar toe leunen.
Waar je naar moet kijken
- Zoek eerst de donkerste passages. Het zijn geen schaduwen op het water. Het zijn de reflecties van bomen, en ze lezen als diepte, wat de grote truc is van de hele late serie.
- Volg één lijn van leliebladeren van de onderkant naar boven en zie hoe ze comprimeren. Die compressie doet al het werk dat een horizon normaal zou doen.
- Zoek de bloemen. Ze zijn meestal de enige plek op het doek met een echt lichte, ondoorzichtige toets, als laatste aangebracht, bovenop al het andere.
- Probeer de rand van de vijver te vinden. Je zult het niet vinden. Hij heeft het er expres uitgeknipt, zodat het water geen grens heeft en het schilderij zich gedraagt als een fragment dat uit iets eindeloos is gesneden.
Hoe het zich gedraagt aan een echte muur
Een all-over compositie zonder horizon is een echt ander object om mee te leven. Er is geen juiste bovenkant en geen verankeringslijn, dus het beeld legt de ruimte geen richting op zoals een landschap doet. Het zit als een paneel van kleur dat zich als een plek onthult wanneer je dichterbij komt.
Dat maakt het uitstekend op afstand en nog beter van dichtbij, wat een zeldzame combinatie is. Hang het waar mensen op een paar passen langs lopen en af en toe in de buurt zitten, en het zal op beide afstanden werken. Het betekent ook dat het op een muur kan die opzij van een kamer staat zonder slecht geplaatst te lijken.
Groen, blauwviolet en roos domineren, met warme oker tonen in het water. Het staat comfortabel tegen wit, lichtgrijs en zachtgroen muren, en het wordt verrassend rijk tegen een diep antraciet of donkergroen, waar de bloemtoetsen naar voren springen. Vermijd het naast iets met sterk patroon te hangen, aangezien het doek zelf al helemaal textuur is en de twee tegen elkaar zullen vibreren.
Verlicht het gelijkmatig en royaal. Dit is een schilderij zonder donkere hoek om problemen te verbergen, en het wil genoeg licht om de greens in de avond niet modderig te laten worden. Hang het laag. Vijvers worden ingekeken, en het beeld is overtuigender wanneer je oog er van bovenaf in gaat.
Meer uit deze collectie
Breng dit schilderij naar huis
Kies voor een met de hand geschilderde olieverfreproductie voor echte penseelvoering, of een archiefcanvasprint voor een heldere museumbeeld-editie. Elk formaat behoudt de oorspronkelijke verhoudingen.
Bekijk dit werk en opties
Verder lezen
Verifieer het origineel in de Tel Aviv Museum of Art collectieregistratie en ga verder met gerelateerde werken in de catalogus.