De Waterlelies: Ochtend
De meeste schilderijen zijn objecten waar je naar kijkt. Deze is ontworpen als een plek waar je in staat. De Ochtend-panelen maken deel uit van de grote late decoraties, doeken zo groot dat je ze niet in één keer kunt overzien, opgehangen zodat ze om de kijker heen buigen en het hele gezichtsveld vullen, zonder horizon, zonder oever en zonder referentiepunt dat je vertelt waar het water eindigt.
Ga voor een deel ervan staan en het gewone kijken naar een schilderij valt weg. Je kunt niet ver genoeg naar achteren stappen om het in één keer te zien. Er is geen brandpunt te vinden. Je oog komt ergens midden in een bleek watervlak binnen en drijft, en dat drijven is de bedoelde ervaring. Monet besteedde het laatste decennium van zijn leven aan het creëren van dat effect op een schaal die niemand met dit onderwerp had geprobeerd.
Een oude man en een enorm doek
Hij was rond de tachtig. Staar was ongeveer acht jaar eerder vastgesteld en zou pas in 1923 worden geopereerd, dus dit werk werd uitgevoerd met een steeds troebel en vergeeld zicht. Hij werkte aan doeken die veel groter waren dan hijzelf, die op rollen moesten worden verplaatst en op frames werden ondersteund, en hij schilderde ze thuis aan een vijver die hij zelf had aangelegd.
De fysieke feiten alleen zijn het waard om even bij stil te staan. De bovenkant van zo’n hoog doek bereiken op die leeftijd. Een kleurrelatie beoordelen over vier meter terwijl je niet ver genoeg naar achteren kunt stappen om beide uiteinden te zien. En dat doen in een periode waarin het land net een oorlog had doorgemaakt, aan een project zonder koper en zonder deadline, puur omdat hij had besloten dat het moest bestaan.
De decoraties werden aan de staat geschonken. Ze werden in 1927 in hun zaal geïnstalleerd, het jaar na zijn dood. Hij maakte een schilderij voor een ruimte die hij nooit bezet, afgemaakt of bekeken zag door iemand anders dan hemzelf en een paar bezoekers. Wat deze schilderijen ook zijn, ze zijn het werk van een man die zijn laatste jaren besteedde aan een publiek dat hij wist nooit te ontmoeten.
Waarom juist de ochtend
Van alle uren die hij had kunnen kiezen voor een kamergroot schilderij, is de ochtend het minst dramatisch en het meest veeleisend. Zonsondergang geeft je kleur cadeau. Middagzon geeft contrast. Vroeg in de ochtend krijg je een bleke, koele, laagverzadigde wereld waarin elk effect gemaakt moet worden uit kleine verschillen.
Dus de toonsoort is hier hoog en koel: blauwwit water, verzilverde groenen, bleek lila, een wassing van roze waar licht het oppervlak begint te raken. De waterleliebladeren zijn zacht weergegeven, niet scherp. De weerspiegelde bladeren hangen in lange donkergroene passages naar beneden in het water, die het bleke vlak verankeren zonder ooit tot een object te verharden.
Het resultaat is een schilderij met heel weinig contrast dat er toch niet zwak uitziet. Dat evenwicht is de prestatie. Haal de paar donkere weerspiegelingen weg en het geheel zou wegzweven.
Een schilderij zonder randen
Zoek naar het conventionele landschapsapparaat en je vindt niets. Er is geen lucht. Er is geen oever. Er is geen voor-, midden- en achtergrond in de gebruikelijke zin. De bladeren verdwijnen in de verte door kleiner en dichter bij elkaar te worden, en dat is het hele ruimtelijke systeem.
Daarom kan de compositie bijna eindeloos worden uitgebreid en waarom het werkt als een muur in plaats van een raam. Een raam heeft een lijst en toont een begrensd uitzicht. Dit toont een fragment van een doorlopend oppervlak dat in elke richting voorbij het doek doorgaat, en je hersens vullen de rest in.
De verfbehandeling past bij de ambitie. Lange, vegende streken, sommige meer dan dertig centimeter lang, nat-in-nat aangebracht en vaak niet gemengd, met de sleep van de kwast zichtbaar over de hele lijn. Van dichtbij is het ronduit abstract. Niets lijkt op iets. Op zes of acht voet afstand knopen de streken zich aaneen en het water verschijnt in één keer.
Waarom de late doeken er onafgemaakt uitzien
Een eerste reactie op dit schilderij is vaak dat het niet af is. Niets is gedefinieerd. Hele passages zijn een enkele streek van de kwast. Delen van het doek zijn nauwelijks bedekt. Afgemeten aan de normen van de schilderijen die hem in de vorige eeuw beroemd maakten, lijkt het op een stadium in het proces in plaats van een resultaat.
Er gebeuren meerdere dingen tegelijk. De schaal is er één. Op zo’n groot doek is een streek die op ezelsformaat grof zou lijken, proportioneel een klein detail, en detail op gewone schilderresolutie zou simpelweg verdwijnen in het veld. Groot schilderen dwingt een schilder om in grotere eenheden te werken of een decennium aan één paneel te besteden.
Het falende gezichtsvermogen is een andere. Met staar die vanaf ongeveer 1912 tot de operatie in 1923 verergert, wordt fijne discriminatie onbetrouwbaar terwijl grote relaties van toon en massa leesbaar blijven. Het is volkomen rationeel om een schilderij op te bouwen uit wat je nog kunt vertrouwen.
De derde reden is de meest interessante. Hij maakte geen schilderij meer van een vijver. Hij maakte een omgeving, en een omgeving wil geen detail, want detail stopt het oog en een omgeving heeft het oog nodig om in beweging te blijven. Elke harde rand die hij erin had kunnen zetten, zou een plaats hebben gecreëerd om te stoppen met kijken.
Latere generaties schilders keken naar deze panelen en herkenden iets waarvan ze dachten dat het hun eigen uitvinding was: een schilderij dat je blik vult, een brandpunt weigert en alleen werkt via kleur en toets. Hij was er het eerst, in zijn late zeventig, halfblind, terwijl hij een tuin schilderde.
Hoe ernaar te kijken
- Begin met de donkerste passage, die een weerspiegelde boom of wilgenstam zal zijn. Alles bleeks in het schilderij hangt ervan af. Bedek het mentaal en de rest verliest zijn grond.
- Zoek de waterleliebladeren het dichtst bij de onderrand en volg ze omhoog, terwijl je ze ziet krimpen en zich verzamelen. Dat is je enige diepteaanduiding en het doet enorm veel werk.
- Zoek naar de roze en lila tinten die door het blauw zijn geweven. Die maken het ochtend in plaats van alleen koel.
- Verander twee keer van afstand. Dichtbij genoeg om de kwastsleep te zien, dan weer terug tot het water zich vormt. De kloof tussen die twee ervaringen is het punt van het schilderij.
Hoe het zich gedraagt op een echte muur
Dit is het meest architectonische van Monets onderwerpen en het wil ook zo behandeld worden. Het is bedacht als een oppervlak in plaats van een schilderij, wat betekent dat het het beste werkt als het een eigen muur krijgt en groot genoeg wordt opgehangen om een echt deel van je gezichtsveld te vullen. Klein opgehangen tussen andere dingen, verandert het in een bleke vlek en verliest het zijn hele bestaansrecht.
Het palet is koel, hoog getoond en laagcontrast: blauwwit, zilvergroen, lila, bleekroze. Dat maakt het een buitengewoon rustige aanwezigheid en een zeer vergevingsgezinde. Het concurreert niet met meubels, het creëert geen sterk brandpunt, en het kan een grote lege muur dragen zonder dat de kamer als een galerie voelt.
Het heeft echter licht nodig. Laagcontrast schilderijen storten in bij weinig licht, en in een schaduwrijke kamer worden de zilvergroenen grijs. Gelijkmatige, royale frontale verlichting of goed daglicht houdt het levend. Vermijd een harde gerichte spot, die een warme plek midden in een compositie zou creëren die specifiek is ontworpen om die niet te hebben.
Lichte muren staan het beste, vooral koel wit, zacht grijs en groenachtig pleisterwerk, waar het als een opening in de muur leest. Donkere muren veranderen het in een verlicht paneel, wat dramatisch is maar niet waarvoor het bedoeld is. Hang het laag en geef jezelf ruimte om dichtbij te staan. Alles wat Monet in deze laatste doeken heeft gebouwd, gaat ervan uit dat een kijker naar het water toe loopt in plaats van het vanaf de deuropening te bewonderen.
Meer uit deze collectie
Breng dit schilderij naar huis
Kies voor een met de hand geschilderde olieverfreproductie voor echte penseelvoering, of een archiefcanvasprint voor een heldere museumbeeld-editie. Elk formaat behoudt de oorspronkelijke verhoudingen.
Bekijk dit werk en opties
Verder lezen
Verifieer het origineel in de Musée de l'Orangerie collectieregistratie en ga verder met gerelateerde werken in de catalogus.