De Kathedraal van Rouen, De Poort, Bewolkt Weer
Stel je een kleine gehuurde kamer voor op een bovenverdieping, een stoel, een stapel doeken tegen de muur, en een raam dat volledig wordt gevuld door de voorgevel van een kathedraal. Niet een uitzicht op een kathedraal; het ding zelf, zo dichtbij dat het het glas van rand tot rand vult, zo nabij dat je de top niet kunt zien, noch de grond waarop het staat.
Stel je nu voor dat je twee winters in die kamer doorbrengt.
Hij huurde in 1892 en opnieuw in 1893 ruimtes tegenover de westgevel van de kathedraal van Rouen en werkte tijdens beide campagnes aan dezelfde stenen muur. Niet één doek tegelijk; vele tegelijk, gestapeld en verwisseld, omdat het licht sneller bewoog dan hij kon schilderen. Hij voltooide de groep in het atelier in 1894 en toonde ze in 1895. Hij schreef dat het werk hem nachtmerries bezorgde.
Dit is de versie met grijs weer. Van alle is het de minst voor de hand liggende aantrekkelijke, en het is degene die verklaart waar het hele project voor diende.
Het beeld dat hem nachtmerries bezorgde
Het idee klinkt eenvoudig en is in de praktijk bijna krankzinnig: schilder hetzelfde onbeweeglijke object telkens opnieuw, verander niets behalve het licht, en zie wat er gebeurt.
Het probleem is dat licht op een stenen façade voortdurend verandert en nooit exact herhaalt. Op een heldere ochtend kruist de zon de voorzijde in een uur of twee, waardoor het diepe beeldhouwwerk in hard reliëf wordt gezet en het vervolgens weer afvlakt. Op een bewolkte dag ligt het hele ding in een diffuse, egale wassing die verschuift naarmate de bewolking dikker of dunner wordt. Om een bepaalde staat te vangen had hij misschien twintig minuten; daarna was die staat voorbij, en de enige manier om verder te gaan was het doek opzij te leggen en een ander op te pakken dat overeenkwam met de nieuwe omstandigheden.
Dus de kamer vulde zich met doeken. Hij bewoog zich ertussen terwijl het licht bewoog, werkte aan elk zo lang als het specifieke effect duurde, en wachtte dan, soms dagen, totdat dat effect terugkwam. Het weer werkt niet mee. Een week regen betekent een week lang de helft van de doeken in de kamer niet aanraken.
Hij was tweeënvijftig, op het hoogtepunt van zijn kunnen en zijn reputatie, en hij had zichzelf vrijwillig opgesloten in een kleine kamer om te vechten tegen een gebouw. De nachtmerries zijn volledig geloofwaardig. Er is een eigenaardige druk in een project waarbij het onderwerp niet kan worden veranderd, niet kan worden verbeterd en niet kan worden gehaast, en waarbij de enige variabele iets is waar je helemaal geen controle over hebt.
Waarom bewolkt weer de moeilijke is
De door de zon beschenen versies van de kathedraal zijn gemakkelijker te bewonderen en gemakkelijker te schilderen. Zonlicht doet het halve werk: het produceert sterke schaduw, duidelijke structuur en duidelijke kleur. Het steen wordt goud aan de ene kant en blauw aan de andere, en daar is je beeld.
Grijs weer neemt dat alles weg. Onder een zware lucht verliest de façade zijn schaduwen, worden de structuren zachter, en de hele voorkant wordt één enkele massa met dicht bij elkaar liggende waarden. Er is geen drama beschikbaar. Een schilder die hiermee wordt geconfronteerd heeft twee opties: contrast verzinnen dat er niet is, of de kleur binnenin een grijs vinden en het beeld daaruit maken.
Hij nam de tweede weg, en dat is waarom dit doek de tijd waard is.
Kijk goed en er zit bijna geen grijze verf in. Het steen is opgebouwd uit blauw, lila, een koud roze, een bleek groen, een dof oker in de verdiepingen, en deze liggen naast elkaar in kleine gebroken toetsen zodat ze op afstand samensmelten tot iets dat overkomt als bewolkt steen en van dichtbij niets van dat alles is. De diepe poort is niet bruin of zwart; het is een donkerblauw-violet met warme noten erin begraven.
De verf is ook fysiek dik. In deze doeken is het oppervlak opgebouwd in korstige, korrelige lagen, en het is onmogelijk om niet op te merken dat het schilderij de textuur heeft gekregen van het ding dat het afbeeldt. Verweerd steen, geschilderd in verweerde verf. Dat is geen toeval; hij bouwde het oppervlak op tijdens herhaalde sessies en voltooide de groep vervolgens in het atelier, en de geaccumuleerde materie is mede waardoor het overkomt als metselwerk.
Leren het te zien: grijs is niet grijs
Dit is een beeld dat bij een vluchtige blik niets prijsgeeft en bij een langzame blik veel.
- Kijk naar één vierkant handgroot stuk van het steen. Scan niet de hele façade. Kies een stuk en blijf erbij. Binnen ongeveer twintig seconden zal het ophouden grijs te zijn en beginnen te scheiden in roze, blauw en groen. Dit is de hele ervaring van het schilderij en het kan niet worden gehaast.
- Vind het donkerste punt. Het zal binnenin de poort zijn, de terugwijkende deuropening. Merk op dat het niet zwart is en dat het kleur heeft. Merk dan op hoe al het andere in het beeld ernaar wordt gemeten.
- Vind het lichtste punt. Het is meestal een klein stuk bovenste steenwerk dat vangt wat de lucht biedt. Tussen dat en de poort ligt het hele bereik van het schilderij, en het is een smal bereik; hij werkt in een strakke band van waarden en haalt er enorm veel uit.
- Kijk naar de randen van de architectuur. Het beeldhouwwerk is niet getekend. Er zijn geen contouren. Elke boog, lijst en zuil is gemaakt door de ene kleur tegen de andere te plaatsen, en waar het licht het zwakst is, lossen de vormen echt op. Stap terug en ze stellen zich weer samen.
- Merk op wat er is bijgesneden. De bovenkant van de façade is afgesneden. De basis ook. Er is geen straat, geen sprake van lucht, geen voorbijganger, geen gevoel van het gebouw als een object dat in een stad staat. Hij heeft dat allemaal verwijderd zodat je het beeld niet kunt bekijken als een portret van een monument. Je zit vast aan het oppervlak en het licht, en dat is wat hij wilde.
Het vreemdste aan de grijze versie is hoeveel het voelt als weer in plaats van architectuur. Het gebouw is veranderd in een atmosferische gebeurtenis. Je kunt bijna de vochtigheid voelen.
Hoe het zich gedraagt in een echte kamer
Dit is een architectonisch beeld en het gedraagt zich architectonisch, waardoor het nuttig is op manieren waar de landschappen dat niet zijn.
Het is sterk verticaal. Dat is zeldzaam en waardevol, omdat de meeste muren in de meeste huizen ten minste één hoge smalle ruimte hebben die horizontale beelden niet kunnen vullen: naast een deur, tussen twee ramen, in een trappenhuis, op een schoorsteenmuur, aan het einde van een gang. Dit doek is precies voor die vorm gemaakt, en het doet een laag plafond hoger lijken.
Het palet is zacht en dicht van toon; gedempt lila, blauwgrijs, bleek oker, zonder ergens verzadigde kleur. Dat betekent dat het nooit concurreert. In een kamer met sterk meubilair, gebloemde stoffen of veel boeken houdt het zich staande zonder lawaai toe te voegen, en in een minimalistische kamer levert het textuur in plaats van kleur.
Tegen een witte muur kan het er enigszins uitgewassen uitzien, dus het is een van de weinige onderwerpen die echt de voorkeur geven aan een getinte achtergrond: warm grijs, steen, grijzig beige, bleke klei, of iets aanzienlijk donkerders. Op een diep houtskool- of inktblauwe muur wordt het opmerkelijk, omdat de bleke façade van het oppervlak optilt en het beeld de diepte krijgt die het bewolkte licht het ontzegt.
Licht doet er hier meer toe dan bij bijna elk ander onderwerp. Dit is een schilderij over het lezen van subtiele kleur binnen een smal bereik, en een zwakke lamp zal het afvlakken tot een grijze rechthoek. Geef het goed gelijkmatig licht, van voren, en laat het nooit van opzij strijken; strijklicht zal de fysieke textuur van de verf overdrijven en een beeld over sfeer veranderen in een beeld over oppervlak.
En hang het waar iemand dichtbij kan staan. Twintig seconden op armlengte is wat dit doek vraagt, en het is de enige betaling die het vereist.
Meer uit deze collectie
Breng dit schilderij naar huis
Kies voor een met de hand geschilderde olieverfreproductie voor echte penseelvoering, of een archiefcanvasprint voor een heldere museumbeeld-editie. Elk formaat behoudt de oorspronkelijke verhoudingen.
Bekijk dit werk en opties
Verder lezen
Verifieer het origineel in de Musée d'Orsay collectieregistratie en ga verder met gerelateerde werken in de catalogus.